صداها و شیوههای اصیل فراموش شده

در آستانه محرم و یادی از زندهیاد «محمد احمدیان»

صداها و شیوههای اصیل فراموش شده

نگارش: محمدرضا ممتازواحد

شادروان «محمد احمدیان» از جمله خوانندگان پیشکسوت و مطرح موسیقی مذهبی ایران در طی حدود شش دهه اخیر بود که متأسفانه آنطور که باید حق ایشان ادا نشد. «مهدی تفرشی» (پژوهشگر و مجموعهدار جوان موسیقی) طی یادداشت مرحمتی خود به راقم این سطور در مورد زندهیاد احمدیان مینویسد:

«محمد احمدیان در تهران به دنیا آمد. مبانی آوازی و ردیف آوازی را نزد پدرش فراگرفت. پدر احمدیان همدوره «تاجاصفهانی» بود و با هم در ارتباط بودند. پدر نیز صاحب صدایی قوی بود. محمد احمدیان سپس با خودآموزی، آموختههایش از پدر را بسط و گسترش داد. در سال 1338 وارد رادیو شد. صفحههای بسیاری با صدای ایشان منتشر شد و به بازار آمد که یکی از معروفترین آنها که اتفاقاً معروفیت هر چه بیشتر احمدیان را به همراه داشت اثر «نوجوان اکبر من، نوجوان اکبر من» به آهنگسازی «سیدجواد بدیعزاده» بود .... احمدیان پس از پیروزی انقلاب مانند بسیاری از فعالان و چهرههای فرهنگی، هنری و رسانهای آن زمان به زندان افتاد و بعد از رهایی، ممنوع الفعالیت شد. پس از مدتی، فعالیتهای ایشان فقط محدود به هیئات مذهبی گردید».

منقول است که محمد احمدیان به وسیله «مجید وفادار» به رادیو دعوت شد و این مهم خود، گویای صدای زیبا و باقدرت ایشان بوده است که موسیقیدان بزرگی چون مجید وفادار ارزش این گوهر را دانست. روانشاد محمد احمدیان همکاریهای مشترک بسیاری با زندهیاد «سیدجواد ذبیحی» داشت. در عکسی به یادگار مانده از آن ایام، تصویر ایشان در کنار سیدجواد ذبیحی و شادروان «محمدحسین گلپایگانی» (پدر «اکبرگلپایگانی») مشهود است. مناجاتهای «لطف خداوند» و «عاقبت عمر» در ابوعطاء و «هوای نینوا» در بیات اصفهان و به خصوص مناجاتی طولانی از ایشان در دستگاه سهگاه بر روی اشعار سعدی، از جمله آثار به یادماندنی ایشان در عرصه مناجاتخوانی است.

البته محمد احمدیان بیشتر در عرصه مرثیهخوانی و بهخصوص در حوزه نوحهخوانی فعالیت داشت. از جمله نوحههای مشهور، ماندگار و ایرانگیر او میتوان به نوحههایی چون «نوجوان اکبر من» (میرسد خشک لب از شطّ فرات اکبر من)، «شهادتنامه عشاق» (امشب شهادتنامه عشاق امضاء میشود)، «ساقی لب تشنگان» (ای ساقی لب تشنگان، ای جان جانانم، سقای طفلانم)، «ای اهل حرم» (ای اهل حرم بیایید)، «بیا مادر» (بیا مادر از حرم بیرون سرو بُستانت میرود میدان)، «شام غریبان» (امشب به صحرا بیکفن، جسم شهیدان است) و غیره، اشاره داشت.

درخصوص نوحه «نوجوان اکبر من» بایستی به این نکته اشاره داشت که از این نوحه دو اجرا مضبوط است. اجرای سال 1342 با خوانندگی سیدجواد بدیعزاده، «ایرج»(حسین خواجهامیری) و محمد احمدیان همراه با گروه کُر و سپس اجرای سال 1356 که این بازخوانی، تکخوانی احمدیان با گروه کُر همراه با اشعار مراثی دیگر بود. گویا دکتر«محمدابراهیم باستانی پاریزی» نیز، نوشتاری را در این خصوص در یکی از کتابهای خویش مرقوم داشته است.

میرسد خشک لب از شطّ فرات اکبر من، نوجوان اکبر من

سَیَلانی بکن ای چشمهی چشم تر من، نوجوان اکبر من

کسوَت عمر تو تا این خُم فیروزه نمون، لعلی آورده به خون

گیتی از نیل عزا ساخت سیه معجر من، نوجوان اکبر من

تا ابد داغ تو ای زادهی آزادهنهاد ، نتوان برد ز یاد

از ازل کاش نمیزاد مرا مادر من ، نوجوان اکبر من

تا مه روی تو ای بدر عرب شمس عراق، خورد آسیب محاق

تیره شد روز پدر گشت سیه اختر من ، نوجوان اکبر من

گر بر این باطله یغما کرم شبه رسول، نکشد خط قبول

خاک بر فرق من و کلک من و دفتر من، نوجوان اکبر من

البته همانطور که شرحش رفت در اجرای مفصل دیگر (اجرای سال 56)، مرحوم احمدیان از سایر فرازهای سرودهی «یغمای جندقی» نیز بهره برده و لابلای این ابیات، اشعاری منتسب به «خوشدل» با مطلع «تا پدر آرزوی روی پیمبر میکرد/ نظر از مهر به روی علیاکبر میکرد» را در قالب آواز اجرا کرده که همین بیت در درآمد دستگاه همایون اجرا گشته و در ادامه، آواز وی در فواصل چکاوک و بیداد نیز گردش داشته است.

در یک اثر موسیقی مذهبی که توسط آقای مهدی تفرشی به نگارنده ارائه شد، جلوه مؤثری از موسیقی مذهبی قدیمی و غنی ایران را میشنویم. در این اثر که بنا به گفته تفرشی مربوط به کمپانی شباهنگ و سال ضبط آن هم به اواخر دهه چهل یا اوایل دهه پنجاه برمیگردد، محمد احمدیان در فضای مُدال دستگاه شور سرودهای را با مطلع :«مولای من علی، علی .... ای ماورای حد تصور مقام تو/ شاهان و خسروان دو عالم غلام تو» شروع به خواندن میکند. شیوه خوانش ایشان مانند اغلب سردمداران این ژانر موسیقی، بیشتر به «اشاره» و یا به تعبیری «نیش» به پردهها دلالت دارد و همچنین گُدار و خلط پردهها در سیر طبیعی آواز معمول است کمااینکه در این اثر نیز حالاتی از دستگاه شور، آواز ابوعطاء، اوج و عشاق، سلمک و شهناز و ... مسموع است. همچنین توجه به وجوه کارکردی و کاربردی آواز و اِعمال رویکردی محتواگرایانه و ارجحیت محتوا بر فرم و الگوی آوازی صِرف نیز از مصادیق بارز این گفتمان قدیمی موسیقی مذهبی ایران و پایتخت تا قبل از تأثیرپذیری آن از موسیقی و مراثیخوانیهای عربزبانان از سال 57 به بعد بوده است. همچنین بیان وقایع با لِسان شعر و پرهیز از داستانسرایی و روایتپردازی و یا آهنگین کردن صحبت و محاورهی معمول، همانگونه که روانشاد «صغیراصفهانی» همیشه میفرمود: «آقایانِ ذاکر باید شعر بخوانند نه داستان»!

عاقبت محمد احمدیان در فروردین 1394 چهره در نقاب خاک کشید. بایستی به این نکتهی مهم توجه داشت که امثال ذبیحیها و احمدیانها، قربانیان حوادث ناخواستهای بودند که دست غدار تاریخ و سرنوشت آن را رقم زد. آن شادروانان هیچ نمیدانستند که روزی چنین خواهد شد همانطور که امروزیان نیز نمیدانند که فردا روز، چه روی خواهد داد. «مجوی درستی عهد ز جهان سست نهاد/ که این عجوزه عروس هزار داماد است». روحش شاد و یادش گرامی باد.

این نوشتار به تاریخ 4 مهر 96، در ضمیمهی ادبی- هنری روزنامه اطلاعات به چاپ رسید.

قول و غزل در ساز و سخن...