در سوگ هنرمند فقید تئاتر و سینمای ایران: انتظامی در آینهی پیش پردهخوانی

در سوگ وبلاگ هنرمند کلمه وبلاگ فقید کلمه وبلاگ تئاتر کلمه و وبلاگ سینمای کلمه وبلاگ ایران کلمه

وبلاگ انتظامی کلمه در آینهی پیش پردهخوانی

نگارش: محمدرضا ممتازواحد

در طی این سالها، از راقم این سطور دو نوشتار درخصوص شادروان«عزتالله وبلاگ انتظامی کلمه » منتشر شد. یکی از آنها در ستون قصه شمعِ ضمیمه قدیمی روزنامه اطلاعات در طی سالهای 88 -1387 بهچاپ رسید و دیگری در ضمیمه ادبی- هنری روزنامه اطلاعات در خرداد 1389 منتشر شد. اینک در غم فقدان استاد، بد نیست که نظری بر آن نوشتههای قدیمی از منظری پدیدارشناسانه بیافکنیم.

پیش پردهخوانی و پیش پردهخوانان

معمولاً رهاوردِ محدودیت و محرومیت، ابداعات و ابتکارات است و در سالهای نهچندان دور وبلاگ ایران کلمه ِ قرن اخیر، هنرهایی در پویش و جوشش بودند که اینک کمتر اثری از آنها میتوان یافت. یکی از این هنرهای از یاد رفته مردمی، پیش پردهخوانی است.

«قدمت هنر پیش پردهخوانی بهدوران قاجار باز میگردد. صاحبنظران، نمایش «بقال بازی» در عصر ناصری را بهنوعی از نخستین نمونههای پیش پردهخوانی عنوان کردهاند، ولی بیتردید دوران اوج و شکوه پیش پردهخوانی در دهه بیست قرن اخیر (20 -1310) بوده است. پیش پردهخوانی بهنوعی هنری وارداتی محسوب میشد که برگرفته از انترلودهای صحنهای در وبلاگ تئاتر کلمه اروپا بود. پیشپرده، برگردان و ترجمه فرانسوی «آوانسن» میباشد و دلیل شکلگیری آن نیز محدودیت در امکانات و تجهیزات وبلاگ تئاتر کلمه آن روزگار وبلاگ ایران کلمه بود.

حال فارغ از نظرات مناقشهآمیز درخصوص نخستین پایگاه پیش پردهخوانی، بیتردید «جامعه باربد» و « وبلاگ تئاتر کلمه فرهنگ (پارس)» در این میان تأثیرگذاری بیشتری داشتهاند. اسماعیل مهرتاش مؤسس جامعه باربد با ابتکارات و خلاقیتهای شگرفش درجهت هر چه بیشتر وبلاگ ایران کلمه ی کردن این رهاورد فرنگی با نخستین پیش پردهخوانانش ازجمله عباس حکمتشعار تلاش بسیار نمود و از آن طرف وبلاگ تئاتر کلمه فرهنگ و اصغر تفکری و پیش پردهخوانان دیگر آن مرکز نیز بهنوعی درجهت ارتقاء و رسمیت بخشیدن به این هنر جدید و بدیع بسیار کوشیدند.

اما در این میان تأثیر بسزای نمایشنامهنویسان این عرصه از جمله پرویز خطیبی در جهت مستقل شدن هر چه بیشتر این هنر نوپا را نیز نبایستی نادیده انگاشت». (ممتازواحد، 1393) پیش پردهخوانی (در دههی بیست)، یادآور دورانی کوتاه اما پُربار است. پیش پردهخوانی (آوانسن) قطعه کوتاه موزیکالی بود که همراه با حرکات موزون در فاصله بین دو پرده نمایش اجرا میشد. همانطور که شرحش رفت در وبلاگ ایران کلمه ِ آن ایام، به دلیل عدم تجهیز و کمبود امکانات در سالنهای نمایش (به خصوص در زمان تغییر وضع صحنه و تغییر دکور که معمولا" وقت زیادی را میگرفت) پیش پردهخوانی تا مدتها رواج یافت و روال این بود که شخصی با خواندن ترانههایی خاص یا نقل لطیفهها و شوخیهای متداول (شیرینکاری)، تماشاچیان را سرگرم میکرد تا صحنه آماده شود و نمایش ادامه یابد.

«این هنر در آن مقطع رفته رفته شکل تازهای بهخود گرفت و با همان شیوهی اجرایی، سعی در بیان مشکلات و معضلات اجتماعی داشت و یا با اهداف سیاسی همراه بود و از حالت سرگرمی و تفریحی خارج شده و در قالب جدّیتری ظاهر شد. خیل کثیری از مشاهیرتئاتر و سینما – و حتی موسیقی ایران– کار خود را با پیش پردهخوانی آغاز کرده و بعدها هر یک جایگاهی برای خویش کسب کردند. از معروفترین وبلاگ هنرمند کلمه ان در این عرصه میتوان به نبیزاده (طیوری)، غلامعلی فکری (معزالدیوان)، اسماعیل مهرتاش (مؤسس جامعه باربد که خود یکی از اشاعهدهندگان این هنر بود و خدمات ایشان و آن جامعه بسیار بالاتر از این نوشتار است)، احمد منزوی، مجید محسنی، حمید قنبری، جمشید شیبانی، حسین سرشار، مرتضی احمدی و همچنین وبلاگ هنرمند کلمه انی چون جعفر بزرگی، اصغر تفکری(اصغر حاجیاسماعیلی)، عیسی صفایی، نصرتاللّه کریمی، عبدالعلی همایون و.... اشاره کرد. یکی دیگر از این وبلاگ هنرمند کلمه ان "عزتاللّه وبلاگ انتظامی کلمه ¹" است».(ممتازواحد، 1389)

پیش پردهخوانی تا.... ضرب و جرح

هفده سالگی، تجربه اولین فعالیتهای پیش پردهخوانی عزتالله وبلاگ انتظامی کلمه بود. هنر نوپای وارداتی که بههمت و کوشش نمایشنامهنویسان قهاری چون پرویز خطیبی درجهت هر چه بیشتر ایرانیزه کردن آن اهتمام نهاده و جالب اینکه این هنر توده مردمی بهاقسام و اشکال مختلف از برنامههای فکاهی و تفریحی چون «صبح جمعه با شما» گرفته تا «استندآپ کمدی» کنونی، بهحیات تدریجی خود ادامه داده و میدهد.

«از سالهای اولیه تحصیلات متوسطه (حدود سالهای 1320) در مدرسه صنعتی تهران در «تماشاخانه کشور» واقع در خیابان لالهزار (کوچه برلن) شروع به پیش پردهخوانی کرد. در اغلب پیش پردههای فکاهی در رادیو تهران (واقع در بیسیم، جاده قدیم تهران) که بعدازظهرهای روز جمعه به صورت زنده اجرا میشد و همچنین در نمایشنامههای کمدی مخصوص روز جمعه (بهنویسندگی و سرپرستی پرویز خطیبی) شرکت داشت. پرویز خطیبی اولین بار تصنیف معروف پیشه وری را به او داد.

وبلاگ انتظامی کلمه علاقه بسیاری به اجرای پیش پردههای سیاسی داشت و پیش پردههای مشهوری نیز در این زمینه اجرا کرد از جمله بهشت برین (ساخته پرویز خطیبی) و مصدر سرهنگ. یک شب در حین اجرای پیش پرده بهشت برین که مقارن با حکومت قوامالسلطنه بود توسط مأموران رژیم مضروب و بازداشت شد». (ممتازواحد، 1389)

«متنهای اعتراضی- اجتماعی و گاه سیاسی پرویز خطیبی و سایر نویسندگان مطرح این عرصه، پیش پردهخوانی را از توده مردم بهمنظر مسئولان حکومتی رسانید و کار بهجایی رسید که عزتالله انتظامی در جریان اجرای یکی از همین پیش پردهخوانیها مورد ضرب و جرح قرار گرفت! متنهای بهشدت انتقادی و اعتراضی که بعدها سبب شد که موسیقی خاص پیشپردهخوانی و آهنگسازی مستقل برای این عرصه را نیز پدید آورد. پیش پردهخوانی شاید از معدود هنرهای وارداتی باشد که بهسرعت ایرانی شد و استقلال یافت بهگونهای که برخلاف انترلودهای اروپایی که در ارتباط با محتوای متن نمایش اصلی بود، پیش پردهخوانی ایرانی التزامی جهت ارتباط نداشت و میتوانست مرتبط یا غیرمرتبط با داستان اصلی نمایش باشد.

از طرفی دیگر با همت شخصیتهایی چون اسماعیل مهرتاش (از منظر کارگردانی) و مجریانی چون مرتضی احمدی درجهت هر چه بیشتر ایرانی شدن هنر مذکور و بهرهگیری از سایر هنرهای توده مردمی و فرهنگ فولکلور عامه، این سوغات اروپایی بهیک هنر مطرح و مستقل ایرانی مبدل شد. با رونق گرفتن تئاترهای روشنفکرانه و البته حساسیت مسئولان حکومتی به متنهای اعتراضی- انتقادی پیشپردهها، پیش پردهخوانی از اواخر دهه بیست از صحنههای تئاتر جدا شد و از بزمهای شبانه سر برآورد و این فرم نوپای موسیقی عامیانه بهتدریج از خاطر جمعی ملت رخت بربست.

البته با همت مرتضی احمدی و معدود وبلاگ هنرمند کلمه ان دیگر، جانمایهی موزیکال این هنر در اشکال مختلف و در عرصههای دیگر بهحیات خود ادامه داد و شاید هنوز هم پس از گذشته [بیش از] هفت دهه، در برخی از برنامههای تفریحی و فکاهی رادیویی اثر آن کاملاً مشهود باشد». (ممتازواحد، 1393)

ورود به عرصهی تئاتر

«در سال 1326 با افتتاح «تئاتر فردوسی» (توسط عبدالحسن نوشین) پیش پردهخوانی را کنار گذاشته و همکاری خود را با گروه نوشین آغاز کرد و پس از تعطیلی آن در «تأتر سعدی» مشغول شد. در سال 1333 جهت تحصیل تئاتر به آلمان عزیمت کرد و در سال 1338 به وطن بازگشت و به استخدام وزارت فرهنگ و هنر و اداره هنرهای دراماتیک درآمد. همزمان با اجرای نمایشنامههای تلویزیونی نمایشهایی را در تالار سنگلج به روی صحنه برد و در سال 1347 در دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران پذیرفته شده و دوباره شروع به تحصیل کرد و در سال 1351 با درجه لیسانس فارغالتحصیل شد». (ممتازواحد، 1389)

پایاننامه تحصیلی انتظامی

پایاننامه تحصیلی انتظامی در مورد «پیش پردهخوانی در ایران» بود که مورد تشویق کتبی از طرف مسئولین دانشگاهی قرار گرفت. انتظامی در این خصوص میگفت:

«اینجانب [در مورد] بهترین سازندگان اشعار و قطعات فکاهی پیشپرده با احترام فراوان از اسماعیل نوابصفا، پرویز خطیبی و ابوالقاسم حالت یاد میکنم و بهترین پیش پردهخوانان استادان ارجمند مجید محسنی، حمید قنبری، مرتضی احمدی، نصرتاللّه کریمی، عباس حکمتشعار، جمشید شیبانی و چند نفر دیگری که نامشان را بهخاطر ندارم بودند.

در اینجا درباره خودم لازم به توضیح میدانم که من هنگام خواندن پیشپرده یا قطعات فکاهی و آوانسن دانسته سعی میکردم شعر ساخته شده را بازی کنم. دقیقا" مانند یک بازیگر تئاتر مطالب و کلمات و لحظات حسّاس و زیبای شعر را با صدا و حرکات بدن و میمیک صورت به تصویر میکشیدم و در قضاوت تماشاگر که فقط چند متری با من فاصله داشت قرار میدادم. به این ترتیب، احساس و عکسالعمل و تأثیر کلام بیان شده را در چهرهی تماشاگر میدیدم، رابطه مستقیم یک نفره بین بازیگر و تماشاگر»(نصیریفر: 286)

عمر مفید پیش پردهخوانی بر نگارنده پوشیده ماند ولی دلیل و چرایی این موضوع که عزتالله انتظامی با اینکه درکنار تجربه فضای تئاترهای سنتی و ملی، محیط تئاتر مدرن و خارج از ایران را نیز درک کرده بود چرا تز پایاننامه خود را « پیش پردهخوانی در ایران» انتخاب نمود. احتمالاً در آن سالها (حدود سالهای 51 -1350) یا عمر پیش پردهخوانی تمام شده بود و یا لااقل عمر مفید آن بهپایان رسیده بود؟!

انتظامی و موسیقی

میراث باقیمانده از هنرنمایی دوران نوجوانی و جوانی عزتالله انتظامی بعدها در آثار نمایشی و وبلاگ سینمای کلمه ی او چون ارثیهای گرانبها و ارزشمند پدیدار گشت و تبلور یافت. از هنرنماییهای پراکنده ولی چشمنواز آوازخوانیاش در آثار وبلاگ سینمای کلمه ی خود ازجمله در فیلم «حاجی واشنگتن» [بهویژه اجرای آن رنگ معروف عامیانه (یه خری داشتم خاکستری بود/ مشت حسن بنا به من فروخته بود) در دستگاه همایون (با اشاره به درآمد همایون و پرده بیداد) و در تداوم آن با حالتی مستانه و ادای عبارت «حاجی یه تکون، حاجی دو تکون، ملافه (ملحفه) رو بتکون» (باز در مُد مبنای همایون)] گرفته تا زمزمههای خفیف و رقص میمیک شدید چهرهاش در فیلم «دیوانهای از قفس پرید»

و اجرای تصنیف «بهاصفهان رو» در فیلم «مینای شهر خاموش» با تار بانو بهاره فیاضی [بهاصفهان رو که تا بنگری بهشت ثانی/ بهزندهرودش سلامی ز چشم ما رسانی (اثر علیاکبر شهنازی و کلام ملکالشعرای بهار با ارکستراسیون عبدالحسین برازنده و اجرای اول بارِ جلال تاجاصفهانی) در مایه بیات اصفهان]؛ و چه بسیار آثار تئاتری و وبلاگ سینمای کلمه یاش که این حقیقت پنهان را پیداوار عیان میساخت که آمیختگی هنرها (بهویژه هنرهای نمایشی، موسیقی و رقص) غیرقابل انکار بوده و یک آرتیست از تئاتر و موسیقی و رقص نباید و نمیتواند که بیبهره باشد.

امید است که متولیان امر با اهتمام و توجه بیش از پیش به این هنر – و یا سایر هنرهای فراموش شده یا رو به فراموش دیگر– و همچنین با بهرهگیری از ارباب فن و پیشکسوتان این عرصه در جهت احیاء و ترویج هنرهایی از این دست کمر همت بندند و صاحبان ذوق را در زمان حیات پاس داشته و وجود باارزششان را مغتنم شمرند. تاریخ مکتوب در حوزه پیش پردهخوانی اندک و توجه به تاریخ شفاهی و مبرهن ساختن زوایای گنگ و نقاط نامعلوم آن بر عهده پژوهشگران و نهادهای ذیربط است. روح عزتالله انتظامی شاد و یادش تا ابد گرامی باد.

پینوشت:

1. عزتاللّه انتظامی متولد 1303 در تهران بود و در 26 امرداد 1397 در این شهر وفات یافت.

منابع:

- ممتازواحد، محمدرضا. 1389. بهمناسبت آخرین روزهای بهار، سالروز میلاد عزتاللّه انتظامی: پیش پردهخوانی؛ هنری از یاد رفته. روزنامه اطلاعات: ضمیمه ادبی- هنری، خرداد.

-ممتازواحد، محمدرضا. 1393. پس از درگذشت مرتضی احمدی: در سوگ یک قرن هنر معاصر. روزنامه شهروند: 8 دی.

- نصیریفر، حبیبالله. مردان موسیقی سنتی و نوین ایران . جلد دوم، ص 286.

این نوشتار بهتاریخ 30 امرداد 1397، در ضمیمه ادبی- هنری روزنامه اطلاعات بهچاپ رسید.

قول و غزل در ساز و سخن...