سرگذشت حبیب سماعی در یک کتاب

یادکردی از « وبلاگ حبیب کلمه وبلاگ سماعی کلمه » در آستانهی سالروز درگذشتش

وبلاگ سرگذشت کلمه وبلاگ حبیب کلمه وبلاگ سماعی کلمه در یک وبلاگ کتاب کلمه

نگارش: محمدرضا ممتازواحد

وبلاگ کتاب کلمه « وبلاگ حبیب کلمه وبلاگ سماعی کلمه و راویان آثار او» بهکوشش و پژوهش «شهاب مِنا» در سال 1389 توسط انتشارات سوره مهر (وابسته بهحوزه هنری) منتشر شد. بهدلیل کمبود و یا عدم وجود اسناد و مدارکِ لازم و کافی، حقیقتاً این پروژه نگارشی و پژوهشی حایز صعوبت در پژوهش و جمعآوری اطلاعات بوده و بههمین جهت، فارغ از مقدمه نسبتاً طولانی نگارنده (شهاب مِنا، متولد 1358، موسیقیدان و موسیقیپژوه) که در دیباچهی مذکور روش تحقیق خود را درخصوص تألیف و تدوین این وبلاگ کتاب کلمه بیان داشته، این وبلاگ کتاب کلمه در دو بخش کلی مورد بحث و بررسی است.

در بخش اول، نویسنده و پژوهشگر وبلاگ کتاب کلمه شرح حال و شیوه سنتورنوازی « وبلاگ حبیب کلمه وبلاگ سماعی کلمه » (20/04/1325- 1280) و راویان آثار او را مورد شرح و تحلیل قرار داده است. وی در این بخش تحصیلات موسیقایی وبلاگ حبیب کلمه ، حبیب وبلاگ سماعی کلمه در مشهد، نوازندگی حبیب در جشنهای هزاره فردوسی، مسافرت حبیب سماعی بههند، سنتورنوازی حبیب سماعی در فیلم مستند کاروان زرد، ارتباط حبیب سماعی و رادیو، سماعی و تهیه نوار از نوازندگی او در رادیو، بررسی فهرست برنامههای «آقای سماعی» در رادیو، دیگر آثار حبیب و یادداشتهایی درباره صفحات حبیب و پروانه را مورد تدقیق و تعمیق قرار داده است.

بهزعم راقم این سطور، از جمله مهمترین قسمتهای بخش اول کتاب، «ردیف حبیب سماعی مخصوص سنتور در دوازده دستگاه (نام دستگاهها و گوشههای موسیقی ایران بهروایت حبیب سماعی)» است. شهاب منا در این قسمت از کتاب عنوان داشته که در دستنوشتهای موثق از حبیب سماعی که برای یکی از شاگردانش بهنام «مرتضی عبدالرسولی» نوشته بوده است، روایتِ او از ردیف که مأخوذ از ردیف «محمدصادقخان (سرورالملک)» بوده بهدوازده دستگاه تقسیمبندی شده است و این رپرتوار حاوی دستگاههایی است که امروزه متداول نیستند.

شهاب منا در این خصوص میافزاید: «قباد ظفر اذعان نموده حبیب دفترچهای داشت که اسم گوشهها را در آن نوشته بود که آن را از محمدصادقخان میدانست (احتمالاً از طریق پدرش، سماعحضور، شاگرد محمدصادقخان).... خوشبختانه حدود شصت سال قبل این دفترچه حبیب توسط مرتضی عبدالرسولی رونویسی شده و نسخهای از آن توسط مرتضی عبدالرسولی بهخانم طلیعه کامران هدیه شده بوده است. ایشان لطف نمودند و این دستنوشته را در اختیار نگارنده [شهاب منا] قرار دادند. تصویر اصل دستنوشته مرتضی عبدالرسولی در اسناد ضمیمه کتاب آمده است....» (منا، 1389 : 119)

روایت حبیب سماعی مخصوص سنتور در دوازده دستگاه (بنا بر دستنوشته مرتضی عبدالرسولی، موجود در مجموعه شخصی بانو«طلیعه کامران») بهاین شرح میباشد: 1. دستگاه شور؛ 2. دستگاه سوز و گداز؛ 3. دستگاه طرز تجنیس؛ 4. دستگاه بیوتات؛ 5. دستگاه رُهاب؛ 6. دستگاه دوگاه؛ 7. دستگاه سهگاه؛ 8. دستگاه چهارگاه؛ 9. دستگاه همایون؛ 10. دستگاه ماهور؛ 11. دستگاه نوا؛ 12. دستگاه راسته پنجگاه. (منا، 1389: 120)

جالب اینجاست که برخی از دستگاههای ناآشنای این رپرتوار، شامل برخی از مایههای آوازی کنونی است؛ بهعنوان مثال دستگاه سوز و گداز آمیختهای از آواز بیات کرد و آواز دشتی (با تنوع مجموعاً 13 گوشه) میباشد و یا دستگاه طرز تجنیس شامل برخی از گوشههای دستگاه همایون و گوشههایی در آواز بیات اصفهان، دستگاه شور و آواز افشاری (با تنوع مجموعاً 25 گوشه) است. دستگاه بیوتات شامل الحانی در مایههای آوازی ابوعطا، افشاری و بیات ترک (با تنوع مجموعاً 11 گوشه) میباشد و دو دستگاه مهم رُهاب و دوگاه (بالاخص دستگاه رهاب) که در برخی از رسالات قدیمی از جمله کلیات یوسفی، چهار دستگاه اعظم و.... از آن[ها] بهعنوان دستگاه مجزا و بالاستقلال نامبرده شده است.

نام گوشههای دستگاه رهاب در ردیف روایت شده از حبیب سماعی در کتاب شهاب منا: درآمد اول، رهبانی، مسیحی، کُلینی، ناقوسی، تخت ناقوسی، تخت کاوسی، خاوران، مویه صغیر، شاه ختائی، جی ختائی و زنگ شتر میباشد و نام گوشههای دستگاه دوگاه عبارتند از: درآمد دوگاه، دوبیتی، سهیلی، عزال، نغمه، دستار عرب، بیات ترک، شبه قرچی، مهدی ضرابی و مثنوی.

همانطور که از اسامی برخی از این گوشهها مشخص است، نام بسیاری از این الحان در روایات باقی مانده از اعضای خاندان فراهانی یا دیگر راویان همعصر با آنان و حتی در روایات متأخرین آنها نیز موجود نیست. شهاب منا درخصوص طراحی برخی از جدولهای کاربردی این قسمت از کتاب زحمات بسیار زمانبَری را متحمل شده است که از جمله آنها جدول شماره 11 (منا، 1389: 129) است که وی فهرست تفکیکی نام گوشههای منسوب بهطوایف، اقوام، دهات، شهرها و نواحی ایران در ردیف حبیب سماعی را لیست کرده و در نتیجهگیری خود آورده است: «براساس جدول [شماره] 11، نام مناطق بهترتیبِ تعدادِ گوشههای منسوب بهآنها بهقرار زیر است: 1. شیراز و فارس (14)؛ 2. کردستان (7)؛ 3. استانهای جنوب ایران (6)؛ 4. خراسان، اصفهان و آذربایجان (هر یک 5)؛ 5. مازندران و گیلان (3)؛ 6. همدان و تهران (هر یک 2)» (منا، 1389: 130)

و در ادامه بیان داشته است: «نتیجه این بررسی نشان میدهد که در این ردیف بیشترین انتساب نام گوشهها به مناطق ایران مربوط به استان فارس و شهر شیراز، و کمترین مربوط به تهران است. بررسی فوق این فرضیه را تقویت میکند که ردیف مورد بحث، که در واقع اسامی ردیف محمدصادقخان بهروایت حبیب سماعی است، خاستگاهی از شیراز داشته است. ضمناً محمدصادقخان خود نیز اصالتاً شیرازی بوده و از شیراز بهتهران مهاجرت کرده بوده، چنانکه عبدالله دوامی گفته است:«تهران در گذشتههای دور واقعیتی تاریخی بهشمار نمیآمد. هنگامی که تهران بهپایتختی برگزیده شد، نوازندگان و هنرمندان بهطرف پایتخت کشیده شدند. از این دسته هنرمندان که برای اولین بار بهتهران آمدند میتوان محمدرضا، میرزا شفیعخان و محمدصادقخان را که سه برادر بودند نام برد. اینان از شیراز بهتهران آمده و بهدربار ناصرالدین شاه راه یافتند تا جایی که محمدصادقخان لقب سرورالملک گرفت و رئیس موسیقی دربار شد... با رفتن این سه برادر بهدربار قاجار، تصانیف اصیل شیراز نیز بهدربار راه یافت» (لطفی بیتا: 12 - 11)» (منا، 1389: 120)

و این فرضیه خود دلیلِ مدلَّلی دالِّ بر توضیحات نگارنده در یکی از مقالات اخیر اوست که عنوان داشته بود: «و چه بسیار مکاتب موسیقی که مغفول واقع شده و چه بسا که هنوز هم ناشناخته مانده است. آیا بهراستی مکتب هنری شیراز که بهنوعی حلقه گمشده دوره هنری ایران تلقی میگردد، فقط به هنر نگارگری منتهی گشته و عاری از دیرینگی موسیقی بوده است؟!.... شیراز نه تنها حلقه گمشده دوره هنری ایران است بلکه حلقه واصله میان سنتهای هنری ایران باستان و دوران بعدی تا اعصار حاضر است. این مهم نه تنها در مورد شیراز (استان فارس) بلکه در مورد سایر استانهایی که گویش فارسی دارند همچون یزد، کرمان و.... نیز، دلالت مییابد. بهزعم راقم این سطور در موسیقی مذهبی مراکز مذکور از قبیل مرثیهخوانیها، منبریخوانیها و تعزیهخوانیها، جای پژوهش و تفحص جهت یافتن الحان جدید بسیار است». (ممتازواحد، 1396: 17- 16)

شهاب منا درادامهی بخش اول کتاب بهقسمتهایی چون: مضرابهای حبیب، شیوه نشستن در برابر سنتور و مضراب زدن حبیب، تغییراتی که توسط حبیب در ساختمان سنتور ایجاد شد، سنتورهای حبیب و نکاتی از شیوه سنتورنوازی حبیب سماعی پرداخته است.

شهاب منا در تداوم مباحث کتاب، شاگردان و راویان آثار حیبب سماعی را مورد بررسی قرار داده و در این خصوص خدمات و زحمات هنرمندانی چون «کیقباد ظفر بختیار (ایلخان)»، مرتضی عبدالرسولی، «نورعلی برومند»، «مهدی ناظمییزدی»، طلیعه کامران، «منصور یاحقی»، «پرویز نجومی»، «ابوالحسن صبا»، «حسین صبا»، «داریوش صفوت»، «منوچهر جهانبگلو»، «اصغر خالدی»، «حسین ملک»، «مسعود میثاقیان»، «فرامرز پایور» و «مجید کیانی» را بهرشته تحریر کشیده است.

شهاب منا در بخش دوم کتاب که حاوی ضمایم کتاب است؛ تصاویر، اسناد، مصاحبهها، فهرست و شرح آثار صوتی منتشر شده درباره حبیب سماعی و صفحهشناسی پروانه و حبیب را مورد شرح و بسط قرار داده و این 319 صفحه خود حاوی اسناد و مدارکی است که نهتنها در مورد پژوهش درخصوص حیبب سماعی، بلکه در مورد سایر موضوعات پژوهشی در حوزه موسیقی کلاسیک ایرانی، راهگشای رهپویان و پژوهشگران این حوزه خواهد بود.

شهاب منا سعی بر آن داشته که فارغ از نگارش و پژوهش مرجع و مأخذی مدون در خصوص حبیب سماعی، جریانشناسی و دورانشناسی موسیقی صد و بیست سالهی اخیر را نیز در برابر مخاطبان کتابش نمایان نماید و خواننده کتاب را بهتاریخ موسیقی معاصر و برخی ناگفتههای این عصر موسیقی بیشتر و بیشتر رهنمون سازد. این کتاب برای مستندسازان عرصه سینمای مستند موسیقی نیز سوژه جالبی خواهد شد زیرا پژوهشگرِ مستندساز بدون تحمل مصائبِ گردآوری ضمایم تصویری، اسنادی و غیره (که مرارت جمعآوری آنها را شهاب منا، خود متحمل شده است)، با کتابی روبرو است که همچون یک فیلمنامهی مستند، دارای پرسوناژ، سناریو و آمادهی نریشن و نریتیو است.

و اما، یک گله از ناشر کتاب !....

راقم این سطور در نمایشگاه کتاب امسال (1397) موفق بهخرید کتاب «حبیب سماعی و راویان آثار او» از غرفه انتشارات سوره مهر (وابسته بهحوزه هنری) گردید. متأسفانه کتاب خریداری شده فاقد لوح فشرده منضمّ بهکتاب است. این لوح فشرده نیز حاوی آثار ارزشمندی بوده که منفک از کتاب نیست و بهپیوستِ آن بهفروش رسیده است. متأسفانه در اصناف و مشاغل فرهنگی از این قبیل کارهای تأسفبار کم نیست و در نمایشگاههای کتاب سالهای گذشته نیز این امر بهاشکال مختلف مسبوق بهسابقه بوده است. چند سال پیش نیز نگارنده درصدد خرید دو جلد از کتابهای موسیقیدان و موسیقیپژوه گرامی «محمدرضا درویشی» از مؤسسه فرهنگی- هنری ماهور برآمد که با چند صفحهی سفید یکی از آن کتابها مواجه گردید. امید است ناشرانی که آوازهشان مرزهای فرهنگی این مملکت را درنوردیده، بهاخلاق حرفهای و کسب و کار فرهنگی بیشتر و بیشتر پایبند باشند و خدای ناکرده بهگونهای نباشد که امثال منِ نویسنده که محروم از بهرهمندی از هرگونه بُن خرید کتاب هستیم و با تکیه بهجیب و پسانداز خود و بهامید تخفیف نمایشگاهی عازم نمایشگاه کتاب میشویم با کتابهای تَهِ انبار و یا برگشت از چاپ یا پخشِ ناشران محترم مواجه گردیم.

منابع:

- منا، شهاب. 1389. حبیب سماعی و راویان آثار او. انتشارات سوره مهر (وابسته بهحوزه هنری): چاپ اول.

- ممتازواحد، محمدرضا. 1396. ردیف سازی و آوازی مکتب «ایران». فصلنامه خانه موسیقی: 17- 16، پاییز.

این نوشتار بهتاریخ 26 تیر 1397، در ضمیمهی ادبی- هنری روزنامه اطلاعات بهچاپ رسید.

قول و غزل در ساز و سخن...