چو نایِ بی آوا، داد از غم تنهایی ...

در گذر از تیر ماه؛ ماهِ میلاد کوروس سرهنگ زاده

چو نایِ بی آوا، داد از غم تنهایی ...

عکس: امید طاری فرد

نگارش: محمدرضا ممتازواحد

کوروس سرهنگ زاده از هنرمندان قدیمی موسیقی این دیار است. آثار و صدای زیبایش از سالیان دور تا به حال طنین انداز بوده و برای علاقمندانش خاطره انگیز می باشد. سرهنگ زاده بی تردید از یکه تازان موسیقی بزمی است و موسیقی بزمی نیز یکی از شاخه های دشوار موسیقی کلاسیک ایرانی است. دشوار از آن جهت که خواننده باید ابیات و اشعار بسیاری را از حفظ باشد و از طرفی دیگر موقعیت سنجی و مناسبت خوانی جهت انتخاب لحن مربوطه (مناسب با حال و هوای مجلس) و تلفیق آن با ابیاتی مناسب، ضرورتی اجتناب ناپذیر است. شایان ذکر است که برخلاف نظر عده ای که موسیقی بزمی را موسیقی سبک و عامیانه ای برمی شمارند، بایستی اذعان داشت که این نوع موسیقی از زیباترین و جذاب ترین انواع موسیقی کلاسیک ایرانی است. البته موسیقی بزمی نیز چون هر موسیقی دیگر می تواند حالت سبک و عوامانه ای نیز داشته باشد ولی قدر مسلم منظور این نوشتار، آثار فاخر آرشیو رادیو و البته آرشیوهای مجموعه داران شخصی است. امید است که آثار مذکور لااقل از آرشیوهای مجموعه داران خصوصی بیرون آمده و در دسترس علاقمندان قرار گیرد که با پنهان کردن آنها در پستو، فقط کمک به نابودی تدریجی ریل ها و صفحه ها و نوارهای کاست این آثار کرده ایم.

سرهنگ زاده از مجریان توانمند و مسلط آثار تصنیف و ترانه و البته آثار ارکسترال می باشد ولی با این که ایشان آوازخوان نیست، آواز را به شکل مطبوع و منحصر به خود می خواند همانند جنس صدایش که دارای سوز و حال منحصر به فرد خود اوست. آوازِ سرهنگ زاده، آواز مطول و پرتحریری نیست بلکه آوازی موجز و مختصر و معمولاً بدون تحریر است که بیشتر به ادای شعر تأکید دارد. به عنوان نمونه در یکی از همین آثار موسیقی بزمی که جمعی از معروفترین خوانندگان سال های دور ایران در آن هنرنمایی کرده اند، سرهنگ زاده ابتدا بیت اول یکی از تصانیف معروفش را به صورت آواز در حالت خاصی متمایل به بیات شیراز و جامه دران (در مایه بیات اصفهان) به شکل زیبا و مطبوعی می خواند: «بیش از این باده به پیمانه مریز/ آبروی من دیوانه مریز» سپس تصنیف خاطره انگیزش را همراه می سازد. جالب این که اثر انتخاب شده برای آن مجلس قدری سنگین و محزون می باشد و بدین جهت سرهنگ زاده یک قطعه ضربی شاد را نیز در انتها اجرا می کند. گاه در این میان سرهنگ زاده به فراخور مجلس، همان آواز کوتاه را هم نخوانده و فقط به خواندن یکی از تصانیف خاطره انگیزش بسنده کرده است. به عنوان نمونه در یک اثر موسیقی بزمی به سال 1350 در منزل حبیب الله بدیعی که به غایت اثری زیبا و شنیدنی است، نخست محمودی خوانساری در بیات اصفهان شروع به خواندن آواز می کند و فواصل را از درآمد تا بیات راجه ادامه می دهد؛ پس از چهارمضراب بدیعی، جمال وفایی با ادای زیبای تحریر لنگرانداز ادامه بیات راجه را پی گرفته و پس از اجرای اوج و عشاق، به فضای شور وارد می شود و سپس به زیبایی از جامه دران به درآمد اصفهان فرود می آید. سرهنگ زاده با انتخاب اثر خاطره انگیز «دیگه عاشق شدن ناز کشیدن فایده نداره ...» به نوعی مکمل آواز هنرمندان مذکور بوده و مضمون این اثر با ابیات خوانده شده توسط محمودی خوانساری و وفایی بسیار همخوانی دارد. شاید اغراق به نظر آید ولی به زعم نگارنده، همین نکته سنجی و مناسبت دانی و مناسبت خوانی جناب سرهنگ زاده، در حد اجرای یک آواز کامل، ارزش هنری دارد. شایان ذکر است کوروس سرهنگ زاده با برنامه های مختلف رادیویی همکاری داشته و آثار گرانقدرش در مجموعه برنامه های گلها و دیگر برنامه های ارزشمند رادیو، جاویدان و ماندگار است.

جور و جفای روزگار قدار، انسان را به حیرتی آمیخته با تأسف و تأثر وامی دارد. هنرمندی با بیش از 50 سال فعالیت هنری که با اکثریت آهنگسازان سرشناس فعالیت داشته – به گونه ای که فقط 13 سال ِمستمر آن همکاری با حبیب الله بدیعی بوده است- ؛ حال اینک سالهاست که در سکوت روزگار می گذراند. مضمون یکی از آثار قدیمی او با اوضاع و احوال روزگار ما چه همخوانی تأمل برانگیزی دارد 1: «دور از تو منم تنها/ تنها منم و غمها/ هر قطره اشکم/ صد موج تمنا/ صد قصه پنهان/ صد غصه پیدا/ چو نای بی آوا/ اگر که خاموشم/ زبان دل گوید/ مکن فراموشم/ شد مایه رسوایی/ این عشق و شکیبایی/ فالی زدم از حافظ/ دیشب من سودایی/ این نکته به جا آمد/ "داد از غم تنهایی" » 2

پی نوشت:

1. آهنگساز منوچهر لشگری بر روی سروده ای از سیمین بهبهانی
2. مشکین قلم، سعید- تصنیف ها، ترانه ها و سرودهای ایران زمین- تهان- 1382- انتشارات خانه سبز- ص 241

این نوشتار در تاریخ 6 مرداد 94 در ویژه نامه ادب و هنر روزنامه اطلاعات به چاپ رسید.

قول و غزل در ساز و سخن...