یادی از یک اثر جاودانه

یادی از یک اثر جاودانه✍ محمدرضا ممتازواحد | «سرنای نوروز» یا «نوروزنامه» از ماندگارترین نغمات مناسبتی مربوط به آیین نوروز است. این اثر موسیقایی برجسته برخاسته از کانون موسیقی چهارمحال و بختیاری و از پایگاه موسیقی فولکلور آن دیار است. معروف‌ترین روایتِ این اثر به‌نوازندگیِ سرنای شادروان «علی‌اکبر مهدی‌پوردهکردی» است.  با بررسی این قطعه از منظر مُدال، متوجه می‌شویم که ملودی در فواصلِ دستگاه چهارگاه در گردش است اما نکته‌ی بسیار مهم این است که منطقه‌ی مُدالِ متمرکز بر ملودی در محدوده‌ی مُدالِ درآمد چهارگاه بوده و به‌غیر از اشاراتِ ولو کوچک و کوتاه به گوشه‌ی زابل (که البته با علمِ به‌این‌که‌ می‌دانیم در درآمد چهارگاه به‌طور معمول آینه‌رنگی زابل (ارشد تهماسبی، ۱۳۹۶) مسموع و محسوس است)، تمام ملودی در درآمد چهارگاه در سیر و حرکت می‌باشد.حال از منظر فُرمال و آنالیز فُرم، کُلِ این اثرِ نهایت پنج دقیقه‌ای متشکل از سه یا چهار تِمِ ملودیک است. - به‌زعم راقم این سطور-  از منظر فُرم ملودیک و ساختار جمله‌بندی، «تشابه» از سایر عناصرِ «تضاد» و «دگره» در ساختار جمله‌بندی این قطعه، بیشتر متبلور است. نسخه‌ی اصلی اثر ابتدا با نوازندگی سلوی سرنا و با متر آزاد در فواصل درآمد چهارگاه آغاز شده و بلافاصله حالت ریتمیک- متریک به‌خود گرفته و همراه با دهل (به‌نوازندگی اسدالله قبادی) با تِمِ مشخصی تداوم می‌یابد که مدام با تغییرات بسیار کمی، "تشابهی مکرر" را به‌منصه‌ی ظهورِ شنیداری می‌رساند.فراموش نکنیم از سه عنصرِ مهمِ فُرمال یعنی "تشابه"، "کنتراست" و "واریانت" (هومان اسعدی، ۱۳۹۲) عوامل اصلی آنان را در عبارات و جملات موسیقی بایستی بررسی کرد. تشابه، عاملِ تکرارِ ملودیک؛ تضاد یا کنتراست، عاملِ تنوع ملودیک و دگره یا واریانت، عاملِ وحدت ملودیک را در پی خواهد داشت. روابط دقیق و ظریف و گاه پنهانیِ عناصر و عواملِ فُرمالِ یک اثر موسیقایی با یکدیگر، ما را به‌‌نشانه‌معناها و پیامِ موسیقایی مستتر در آن اثر رهنمون می‌سازند به‌طوری‌که در همین قطعه‌ی بی‌کلامِ سرنای نوروز یا نوروزنامه، مجموعه‌ی آن‌چه که از تشابه، تضاد و دگره‌ی عبارات و جملات موسیقی این اثر به‌گوش می‌رسد مؤید یک قطعه‌ی موسیقی خبری (هوشنگ جاوید، ۱۳۹۱) بوده که در آن ایام که اثری از رسانه‌های جمعی نبود برای خبررسانی استفاده می‌شده است. فراموش نکنیم موسیقی و سازها، خود علی‌حده به‌مثابه‌ی رسانه می‌باشند و نیاکان ما، از این ظرفیت رسانه‌ای به‌خوبی بهره می‌گرفتند.پی‌نوشت:اسعدی، هومان. ۱۳۹۲. آنالیز مُدال، فُرمال و ریتمیک- متریک ردیف. بهره‌گیری نگارنده از مباحث درسی ایشانتهماسبی، ارشد. ۱۳۹۶. تحلیل بنیادی ردیف. وام‌گیری واژگانی نگارنده از مباحث درسی ایشانجاوید، هوشنگ. ۱۳۹۱. آلبوم نوروز و بهار ایرانی. ۳۱ فروردین

قول و غزل در ساز و سخن...