یادکردی از مرحوم 《سعیدمنش》: مران یک دم ساربان اُشتر....*

وبلاگ یادکردی کلمه از وبلاگ مرحوم کلمه 《سعیدمنش》
وبلاگ مران کلمه یک دم وبلاگ ساربان کلمه وبلاگ اُشتر کلمه ....*

نگارش: محمدرضا ممتازواحد

بسم الربّ الحسین (ع) و الشهدا و الصدیقین (علیهم السلام)
الهی عاملنا بفضلک و لا تعاملنا بعدلک

نوشتار حاضر درخصوص یکی از خوانندگان موسیقی مذهبی قدیمی ایران است. وبلاگ مرحوم کلمه مغفور حاج《اصغر سعیدمنشاصفهانی》 (1318- آبان 1371ه.ش) از ذاکرانِ سرشناس اهل بیت عصمت و طهارت در اصفهان بود.
شرح حال مستند ایشان بر راقم این سطور پوشیده ماند و علیرغم لطف دوستان بهویژه 《متین رضوانیپور》 (موسیقیدان و موسیقیپژوه ارجمند و گرامی) و بالاخص خاندان معزز 《مراتب "درةالتاج اصفهانی"》، تا آخرین لحظهی نگارش این مقاله دستیابی و دسترسی بهبیوگرافی حاج اصغر سعیدمنش برای نگارنده محقق و میسر نشد.
بههر حال رشد و نمو و نشو و نمای حاجاصغر سعیدمنشاصفهانی در اصفهانِ ابتدای قرن حاضر هجری خورشیدی و در محیط اصفهانِ قدیم سپری شد. همانطور که در دیگر نوشتههای نگارنده هم آماده است، در ایامِ نهچندان دور و در اقصی نقاط ایران مراسم سوگواری و عزاداری با آدابِ مخصوص بهخود و مختص بهفرهنگ و خردهفرهنگهای هر منطقه اجرا میشد. ذاکران و گردانندگان مجالس سوگواری، مُبادی به آداب و آدابدان بودند بهگونهای که در اصفهان و حتی تهرانِ قدیم (و صد البته در شهرهای دیگر)، مجالس عزاداری با 《بسم الله الرحمن الرحیم》 - ضمن ملحوظ ساختن 《آنِ لحظات》 با 《جانِ نغمات》 توسط راوی که بسیار مطبوع و مؤثر، کلام و مجلسش را بهنام خداوند بخشایندهی مهربان مزین و مجلل میساخت- ، آغاز میشد.
سپس دو بیت در قالب چهار مصراع غالباً در قالبهای شعری رباعی، دوبیتی، قطعه و یا هر قالب دیگر اجرا میشد که به 《سلام مخفی》 معروف بود. شروع هر یک از چهارمصراع مذکور بهترتیب با حروف 《سین》، 《لام》، 《الف》 و 《میم》 بود که منبریخوان (واعظ یا مرثیهخوان) بهحاضرانِ در مجلس، سلام و ادای احترام مینمود و حضار نیز متعاقباً در جوابِ سلام، صلواتی ختم میکردند. سپس غزلی با محتوای اخلاقی، اجتماعی و یا مذهبی اجرا و پس از آن قصیدهای متناسب با مناسبت مذکور (ولادت یا شهادت) خوانده میشد.
در ادامه، روضهای در قالب شعر (نه بهشکل داستان و یا روایت!) ارائه و خوانده میشد و سپس امن یجیب و در خاتمه، دعاهای پایانی و بههمین دلیل است که مکتب سوگواری غنی و اصیل اصفهان، ذاکران بزرگی را بهخود دیده است که 《احمد مراتب》 که خود در زمره آوازخوانان موسیقی کلاسیک ایرانی و خوانندگان پیشکسوت عرصه موسیقی مذهبی اصفهان است، درخصوص بهترین مداحان اصفهانی میگوید: 《تا جایی که سن من اقتضاء میکند، یکی وبلاگ مرحوم کلمه مرشدحسین پنجهپور بود که سینهاش مخزن اشعار بود. همه را از حفظ میخواند و بهپهنای صورت اشک میریخت. دیگر وبلاگ مرحوم کلمه مرشدکرمعلی دوامی که از قصیدهخوانانِ اهل دل و استاد بود. وبلاگ مرحوم کلمه ان حاجاصغر سعیدمنش، حاجاحمد معظم، ابوعطا و مرشدزاده از دیگر مداحان بودند که ایشان هم هنگام خواندن در مدح حضرت اباعبداللهالحسین(ع) ابتدا خود بهگریه میافتادند》.(مراتب، Isfahan.irib.ir)
بههر حال، حاجاصغر سعیدمنشاصفهانی در چنین محیطی پرورش و آموزش یافته و اصالتِ این کانونِ غنی و اصیل را درک و دریافته بود. البته بهزعم راقم این سطور، با بررسی سیر تکوینی آثار و بهویژه شیوهی خوانش و نحوهی بیان سعیدمنش میتوان دریافت که در مقطعی از زمان بهویژه پس از انقلاب 57 و پیامدها و اتفاقاتِ پس از آن، راه و رسم اجرای او متفاوتتر از آثار دوران ابتدای فعالیتش بود ولی این موضوع و دیگرگونی در مورد دیگر ذاکران قدیمی همچون 《محمد احمدیان》، 《علی بهاری》، 《حسن یزدانیان》، 《سلیم مؤذنزادهاردبیلی》، 《احمد مراتب》 و اقلیتی دیگر، تحتتاثیر پیامدهای زمانه بهویژه رخدادهای پس از انقلاب 57 اصلاً و یا کمتر پدیدار و محقق شد.
قبل از هر چیز از پژوهشگر و آرشیودار بسیار جوان و صاحبآتیه 《مهدی تفرشی》 بایستی یاد کرد که انگیزه اصلی نگارش در مورد شادروان اصغر سعیدمنش توسط ایشان ایجاد شد و البته در این میان مطالعات و تحقیقات گستردهی محقق، مؤلف و استادِ جوان "متین رضوانیپور" نیز بسیار راهگشای این نوشتار گردید.
از جمله قدیمیترین آثار بجای مانده از حاجاصغر سعیدمنش نوحهی 《 وبلاگ مران کلمه یک دم وبلاگ ساربان کلمه وبلاگ اُشتر کلمه 》 است که گویا در سالهای قبل از انقلاب 57 در 《هیئت حیدری دربفین کاشان》 که یکی از قدیمیترین هیئات شهر کاشان است، اجرا گشته؛ 《 وبلاگ مران کلمه یک دم وبلاگ ساربان کلمه وبلاگ اُشتر کلمه ، ناقه زینب مانده اندر گل/ بده ظالم مهلتی آخر، زان که من دارم عقدهها در دل/ وبلاگ مران کلمه ناقه تا که بنشینم، بر سر نعش شاه مظلومان/ وبلاگ مران کلمه ناقه زان که من دارم، از جفای شمر ناله و افغان....》 نام شاعر این سروده بر نویسندهی این سطور پوشیده ماند، حقش ادا باشد.
یکی از نکات جالب توجه در این نوحه، ادای واژهی 《دم》 هست که بهنوعی ایهام تناسب ایجاد کرده است. معنای واژگانی آن 《لحظه و....》 که مؤیدنظر شاعر نیز همان بوده است و البته دیگر معنای لغویاش 《دم گرفتن و....》، که در ادا و طرز تلفظ این واژه توسط سعیدمنش، کلمه "دم" بهنوعی با دم گرفتن و البته با تأکید بر معنای موردنظر شاعر ادا شده است. البته این نوحه توسط نوحهخوانان دیگر نیز اجرا گشته و بر نگارنده پوشیده ماند که آیا اولین و قدیمیترین اجرا مربوط بهاجرای اصغر سعیدمنش بوده است یا خیر؟!
از نوحههای دیگر مرحوم سعیدمنش که آن نیز بسیار ایرانگیر شد، نوحهی 《ای حرمت قبله حاجات ما》 است که از جمله نوحههای اصیل منطقه اصفهان میباشد. متین رضوانیپور، طی تحقیقات گستردهاش این نوحه را بهنوحهای جوشی یاد کرده است. جوشی (Jooshi) بهویژه در لهجه و گویش مازنی، سینهزنی تند بههنگام عزاداری است. این نوحه در فضای مُدال دستگاه شور و آواز دشتی (شور و دشتی) اجرا گشته و نوحهخوان نیز بهظرافت و با توجه بهملودی تکمیل کلام، در انتهای بسیاری از مصراعها تحریر میزند. همخوانیِ عزاداران با ذکر واژه "ابوالفضل (ابالفضل)" و نهایتاً شورگیریِ باشکوه جمعیت، بیار مؤثر و گیرا است:
》(ای حرمت قبله حاجات ما (اباالفضل)2)2/ نام تو تسبیح و مناجات ما (اباالفضل)2/ پادشهی جانِ همه عالمی/ دست علی ماه بنی هاشمی/ شمع شده آب شده سوخته(تحریر)/ روح ادب را ادب آموخته(تحریر)/ خشم برون آمده از موج آب/ ای جگرِ آب برآید کباب (اباالفضل)2/ عمّ امام و اخ و ابن الامام/ حضرت عباس علیهالسلام (اباالفضل)2/ مدح تو این بس شه ملک و جان/ شاه شهیدان و امام زمان/ گفت بهتو خسرو والانژاد/ جانِ برادر بهفدای تو باد (اباالفضل)2// شورگیری: مظلوم.... حسین/ شهید.... حسین/ یا حسین.... یا حسین/ یا اباالفضل.... یا ابالفضل/ یا ابی عبدالله.... یاابنالزهرا/ یاابنالزهرا.... یاابیعبدالله》. شاعرِ این سروده مرحوم《سیدمحمدعلی ریاضییزدی》 (شاعرِ آلالله- معینالسادات) است که به درجهی ملکالشعرایی آستان مقدس حضرت معصومه(س) رسید.
از دیگر نوحههای معروف و مشهور حاجاصغر سعیدمنش، نوحه 《بارالها به رسول مدنی》 است که متین رضوانیپور آن را نوحهای دعایی برمیشمارد که در بسیاری از مناطق ایران مرسوم و معمول بوده و برای استجابت حاجات، آمرزش گناهان و.... دست نیاز و طلب بهدرگاه الهی دراز میشود و معمولاً در این گونه نوحهها، حضرات معصومین (علیهم السلام) را شفیع قرار میدهند: 《بارالها بهرسول مدنی (الهی آمین)/ به شه کشور اسلام علی (الهی آمین)/ بهحسین تشنهلب کرب و بلا (الهی آمین)/ بهحسن سودة الماس جفا (الهی آمین)/ که بکن حاجت این جمع روا (الهی آمین)// شورگیری: مظلوم.... حسین/ یا حسین.... یا حسین/ ابیعبدالله.... یاابنالزهرا/ یاابنالزهرا.... ابیعبدالله》.
همانطور که در متن نوحه نیز مشهود است، عزاداران و سینهزنان در پایان هر مصراع عبارت 《الهی آمین》 را همخوانی میکنند و در انتهای نوحه نیز شور میگیرند. متین رضوانیپور این نوحه را نیز از نوحههای سنتی اصفهان محسوب داشته که توسط حاجاصغر سعیدمنش در دستگاه ماهور (بیشتر در منطقه مُدال درآمد) اجرا شده است.
و اما نوحه آخر مدنظر این نوشتار نوحه 《سلامِ ما سلامِ ما بهخاک کربلای تو》 است که نوحهای سلامی است و سعیدمنش در این نوحه ابیاتی را میخواند که تمامی مصاریع با 《سلام》 آغاز گشته و همخوانان و عزاداران پس از ادای هر مصراع توسط ذاکر، فقط مصراع اول (سلام اول) را تکرار میکنند: 《(سلامِ ما سلامِ ما بهخاک کربلای تو)2/ سلامِ ما سلامِ ما بهصاحب لوای تو/ (سلام ما سلام ما بهخاک کربلای تو)/ سلامِ ما سلامِ ما بهجسم پارهپارهات/ (سلام ما سلام ما بهخاک کربلای تو)/ سلامِ ما سلامِ ما بهطفل شیرخوارهات/ (سلام ما سلام ما بهخاک کربلای تو)....》 نام شاعر این سروده بر نگارنده پوشیده ماند، حقش ادا باشد.
این نوحه در محیط متفاوتی از فضای مُدال شناختهشدهی دستگاه سهگاه ایرانی اجرا گشته است و در این خصوص محمود مونسی (آوازخوان، آوازپژوه، مدرس آواز و آشنا به موسیقی کلاسیک ایرانی، ترکی و عربی) در تکمیل اظهارات نگارنده بیان میدارد: 《بله در دستگاه سهگاه هست، پردهی درآمد (اکتاو بالا) که در سه سلام آخر کاملاً ملودی درآمد سهگاه مسموع است. این شکل سهگاه برگرفته از مقام سیکاه عرب میباشدرکه شباهت به مغلوب دارد ولی مغلوب سهگاه [ایرانی] بهاین شکل نیست؛ البته اگر چهارگاه [ایرانی] فرض کنیم، مغلوب بهاین شکل میتواند باشد. در این شکل دستگاه سهگاه، نمونههایی در چند مورد از آوازهای 《اکبر گلپایگانی》 (مانند آواز "خبرت خرابتر کرد جراحت جدایی") محسوس است و یا در آثار هنرمندانی نظیر 《جبلی》، 《مقامی》، 《روحپرور》 و.... که شیوه موسیقی عربی را دنبال میکردند، مسموع است》.
بههر روی این مختصر بهلطف دوستان ارجمند متین رضوانیپور و مهدی تفرشی والبته در حد بضاعت ناچیز نگارنده، موجب شد تا ماه محرمالحرام امسال را با وبلاگ یادکردی کلمه از شادروان حاجاصغر سعیدمنشاصفهانی آغاز نماییم.
و بجاست که پایان نوشتار را ختم بهذکر نام و یادی از برخی رفتگان و ماندگانِ مغفول و کمتر پرداخته شدهی این عرصه نماییم که صدا و حنجره خود را وقف دستگاه اهلبیت (علیهمالسلام) داشتند و میدارند: 《فرشچیتهرانی》، 《حبیبالله مجذوباصفهانی》، 《مرشدحسین پنجهپوراصفهانی》، 《رحیم جامیاصفهانی》، 《حسین منصوریاصفهانی》، 《اسماعیل اخباریکاشانی》، 《اکبر ناظم》، 《شاهحسین》، 《محمد علامه》، 《محمدعلی اسلامی》، 《ذبیحالله ترابیتهرانی》، 《علی خورشیدیقمی》، 《داود مؤذنزاده》، 《عبدالقادر ملاباقر》، 《محمدرضا روحانیکاشمری》، 《عبدالله مبارکیتهرانی》، 《حسن خیری》، 《علی انسانی》، 《ساداترضوی》، 《حسنزاده》، 《شربیانی》، 《حسن خطیب》، 《مهدی سماواتی》، 《مرشدمحمود مرشدزاده (مرشدمیرزا اصفهانی)》، 《جعفر شعبانخمسه》 و.... (با سپاس از مهدی تفرشی عزیز)

منابع:
- رضوانیپور، متین. 1397. کانال رسمی متین رضوانیپور (کانال آموزش گوشهها، دستگاهها و سبکهای مداحی سنتی). @matinrezvanipoor
- مراتب، سیداحمد. استاد احمد مراتب درةالتاج آوازخوان مذهبی اصفهان. تولیدات ویژه اصفهان، Isfahan.irib.ir

این نوشتار بهتاریخ ۲۰ شهریور ۹۷، در ضمیمهی ادبی- هنری روزنامه اطلاعات بهچاپ رسید.

قول و غزل در ساز و سخن...