یادکردی از شادروان «محمد حیدری»: گُلهای غُربت، شمارهی....

وبلاگ یادکردی کلمه از وبلاگ شادروان کلمه وبلاگ «محمد کلمه وبلاگ حیدری» کلمه

گُلهای وبلاگ غُربت، کلمه شمارهی....

نگارش: محمدرضا ممتازواحد

* این نوشتار به تمامی هنرمندانِ ایرانیِ در وبلاگ غُربت، کلمه تقدیم میشود!

سوم شهریور ماه، سالروز درگذشت وبلاگ «محمد کلمه وبلاگ حیدری» کلمه (متولد دی 1316- درگذشت 3 شهریور 1395) بود. واکاوی شخصیتِ هنری هنرمندِ فقید محمد حیدری از مناظر نوازندگی، سرپرستی و رهبری گروه (آنسامبل)، ملودیپردازی و... ، توسط راقم این سطور و البته در حد بضاعت و توانِ ناچیزِ نگارنده در نوشتاری بهرشته تحریر درآمد.¹

در آن نوشتار ضمن بررسی موجز و مختصرِ مختصات نوازندگی محمد حیدری و نقش تأثیرگذار ایشان و «فرامرز پایور» جهت سرپرستی و رهبری گروه و مهمتر از آن (!) تغییر جایگاه سنتور از نقش «همنشینی» به ماهیت «جانشینی»، عنوان گردید که آثار ساخته شده توسط حیدری و اساساً ملودیپردازیهای وی حایز گفتمانی است که ضمن تفاوت با گفتمانِ او درخصوص سایر فُرمهای موسیقی دستگاهی (بهخصوص فُرم ساز و آواز) این گفتمانِ ملودیپردازی در برآیند گفتمانِ موسیقی کلاسیک ایرانی و گفتمانِ موسیقی پاپیولار قرار میگیرد که البته نیل و جهتِ نمودار بیشتر بهسمت موسیقی پاپیولار است. بههمین دلیل است که آثار ایشان در مقام مصنف در عین عامهپسند بودن، بسیار خاطرهانگیز و جاودانه جلوه مینماید.

بحث تخصصی این حوزه در گروی تلاشِ جمعیِ صاحبنظرانِ عرصه آهنگسازی است که سبک ملودیسازی و ملودیپردازی محمد حیدری و همچنین مقوله تنظیم از منظر این هنرمند فقید را بهصورت کارشناسانه و فنی مورد بررسی قرار داده تا شاید با بررسی تطبیقی آن از ابعاد معناشناختی، نشانهشناختی و پیامشناختی، تا حدی آسیبهای عرصهی تصنیف و ترانه در حدود چهار دهه اخیر مشخص و مرتفع گردد. بیتردید در تمامی این حوزهها، بررسی مبانی موسیقایی و فراموسیقایی در آثار محمد حیدری و تحلیل اندیشههای ذهنی و فراذهنی او از موسیقی دستگاهی از مناظر ماهوی، محتوایی و زیباییشناختیِ آثار وی، از اجزای لاینفک و غیرقابل اجتناب جهت نیل بهلایههای درونی و بیرونی افکار و اندیشههای موسیقایی اوست.

«فرشید فرهمندحسنزاده» (نوازنده و مدرس ویلون- فارغالتحصیل در رشته موسیقی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و فعال در حوزهی نتنویسی آثار استادان موسیقی)، روزی به نگارنده میگفت که اثر «بنفشه بنفشه»ی محمد حیدری با کلام «تورج نگهبان» (بنفشه بنفشه دریا کِنار اومد/ بنفشه بنفشه به جویِ بار آمد) برگرفته از جمله یا جملات اولِ رِنگ حَربیِ ردیف دستگاه ماهور است و محمد حیدری بهزیرکی این موتیف (بنفشه بنفشه- Do Re Do/ Do Re Do….)² را بسط و گسترش داده و در هیئت یک قطعه مستقل درآورده و بههمین دلیل است که نه تنها در مورد آثار محمد حیدری که در مورد آثار بسیاری از ملودیپردازانِ متوفی و یا در حال حیاتِ کنونی، باید بسیارتحقیق کرد و نوشت.

مطلب مهم دیگر در آن نوشتارِ قدیمی، همانطور که عنوان شده بود «در یکی از آثار تصویری موجود از محمد حیدری در سایت آپارات که گویا مربوط به برنامه «میعادِ ماه» بهسال 1353 میباشد، شاهد هنرنمایی ایشان بههمراهی هنرمندان گرامی «حسن ناهید»، وبلاگ «محمد کلمه اسماعیلی» و «نادر گلچین» هستیم. در بحث نوازندگی (تکنوازی و همنوازیِ) ایشان، از نکاتی که قابل توجه است مقوله «جوابِ آواز» توسط اوست. درک صحیح حیدری از ارتباط منطقی بین جملات، قرینهسازیها و تکثیر جملات، رعایت قرینههای دور و نزدیک... بسیار دقیق و حساب شده بوده که در این میان قطعاً بینش عمیق ایشان از ردیف موسیقی ملی و آگاهی از ظرایف و دقایق و آرایههای خاص آن در این خصوص بسیار تأثیرگذار بوده است». (ممتازواحد، 1395)

و اما نکته مغفول و مبحث مهم دیگر در آن اثر تصویری، فضاسازی و فضاپردازی و «جوابِ ساز» و همراهیِ محمد حیدری با دیگر نوازندگان هست. با رجوع در اثر تصویری یاد شده، عبارات و جملات حیدری پس از نوازندگی و جملاتِ حسن ناهید در جهت تکمیل روند ملودی و بسط و گسترش فضای خلق و آفرینش جهت ملودیپردازیِ نوازندگان دیگر و حتی اجرای آوازخوان، از مواردی است که بهراحتی از کنار آنها نمیتوان عبور کرد.

بررسیِ اینکه محمد حیدری در موسیقی بهحقش رسید یا نه، خود موضوع قابل تأملی است ولی قطع بهیقین وی در زمان حیاتش (چه در زمان اقامتش در ایران و چه در زمان اقامتش در خارج از ایران) و حتی پس از درگذشتش، مورد بیمهری و بیاعتنایی جامعه موسیقی و رسانههای کشور قرار گرفت. امید است درخصوص دیگر هنرمندان مهاجر آن سوی مرزها و آن معدود آهنگسازان بازمانده از عصر طلایی ایران نظیر «جهانبخش پازوکی»، «اسفندیار منفردزاده»، وبلاگ «محمد کلمه اوشال»، «منوچهر چشمآذر» و همچنین هنرمندان نسل بعدی، همچون «صادق نوجوکی»، «فرید زولاند»، «آرمیک»، «بابک رادمنش»، «کاظم عالمی» و... ، اهتمام بیشتری صورت پذیرد.³

پینوشت:

1. ممتازواحد، محمدرضا. 1395. در پی درگذشت وبلاگ «محمد کلمه وبلاگ حیدری» کلمه در غُربت: هجرت؛ آغاز مفارقت و نقطه انفصال. مجله هنر موسیقی: شماره 161، آبان.
2. طلایی، داریوش. 1391. نتنویسی آموزشی و تحلیلی ردیف میرزاعبدالله. تهران: نشر نی، چاپ پنجم. رِنگ حَربی ردیف دستگاه ماهور در مایهی ماهورِ Do.
3. با سپاس از الطاف و عنایات دوستان هنرمند: «فرشید فرهمندحسنزاده»، «هانی گلپایگانی»، «مسیح سامخانیان» و «عرفان حسامپور».

• این نوشتار بهتاریخ 97/06/13 در ضمیمهی ادبی- هنری روزنامه اطلاعات بهچاپ رسید.

قول و غزل در ساز و سخن...