نگاهی گذرا بهخدمات و زحمات «ارشد تهماسبی» : ثوابت و سیارات؛ فرهنگ گوشههای ایران

نگاهی گذرا بهخدمات و زحمات «ارشد تهماسبی»
ثوابت و سیارات؛ فرهنگ گوشههای ایران

نگارش: محمدرضا ممتازواحد
در این نوشتار بهوجوه مختلف شخصیت علمی- هنری «ارشد تهماسبی» (متولد 28 دی 1336) از مناظر تحقیق و تألیف، تدریس، تصنیف و نگاه وی بهمبانی اندیشهای هنرهای مردمپسند و بهویژه با تأکید بر دو مقوله مهم "ثوابت و سیارات" از منظر تهماسبی و اثر مکتوب اخیرش "کتاب گوشه: فرهنگ نواهای ایران"، - البته بهاختصار و در حد بضاعت اطلاعاتی راقم این سطور- پرداخته خواهد شد.
1- تحقیق و تألیف
تحقیقات و تألیفات گستردهی ارشد تهماسبی در حوزههای کلان و تقریباً منحصر بهفرد پژوهشی است:
1-1- صد رَنگ رِنگ (همراه با کتاب و اجرا)
1-2- صد و یک پیش درآمد (همراه با کتاب و اجرا)
1-3- تعمیق و تدقیق بر آثار گذشتگان چون:
1-3-1- درویشخان (همراه با نتنگاری و اجرای با تار)
1-3-2- رکنالدین مختاری (همراه با نتنگاری و اجرای با تار)
1-3-3- عارف قزوینی (همراه با نتنگاری و اجرای با تار)
1-3-4- ابوالحسن صبا (همراه با نتنگاری و اجرای با تار)
1-3-5- موسی معروفی (همراه با نتنگاری و اجرای با تار)
1-4- جواب آواز ردیف آوازی محمود کریمی (همراه با نتنگاری و اجرای با تار)
1-5- سه چهار مضراب
1-6- وزنخوانی واژگانی (روش ابداعی)
1-7- پهلوان تار (مقالههایی درباره محمدرضا لطفی)
1-8- ردیف میرزاعبدالله (اجرا با تار)
در این خصوص، امانتداری و نغمهنگاری دقیق تهماسبی بهانضمام بینش عمیق و معرفتشناختی او از تمامی فُرمهای موسیقی کلاسیک ایرانی و همچنین نیازسنجی وی از نیازها و احتیاجات آموزشی و تحصیلی هنرجویان بهویژه آثار نوشتاری و شنیداری مرجع و مأخذ، شایان اهمیت و بحث و نظر فراوان است.
1-9- کتاب گوشه: فرهنگ نواهای ایران
با بررسی فرهنگهای عمومی و تخصصی در حوزه موسیقی از منظر کرونولوژی و گاهشماری تاریخیِ نگارش و چاپِ فرهنگهای مذکور، بهترتیبِ تاریخ انتشار - در چهار دهه اخیر- با آثار زیر مواجه هستیم:
- فرهنگ موسیقی ایرانی- ارفع اطرائی- 1360
- واژهنامه موسیقی ایران زمین (در دو جلد)- مهدی ستایشگر- 1375
- نامنامه موسیقی ایران زمین- مهدی ستایشگر- 1376
- فرهنگنامه موسیقی ایران- نصرتالله حدادی- 1376
- فرهنگ موسیقی ایرانی- بهروز وجدانی- 1376
- کتاب گوشه: فرهنگ نواهای ایران- ارشد تهماسبی- 1397
و البته از آثار ارزنده حسینعلی ملاح از جمله فرهنگ سازها و دیگر تألیفات و تحقیقات ایشان بهویژه درخصوص فرهنگ اصطلاحات موسیقایی در اشعار شاعرانی چون حافظ و منوچهری دامغانی نیز نمیتوان غافل بود.
درخصوص این اثر (کتاب گوشه: فرهنگ نواهای ایران)، هر چند موضوعِ بررسی این فرهنگ تفکیک و مجزا گشته و بنا بر توضیحات مقدمهی کتاب «تنها بهتوضیح نام آهنگها و لحنها» پرداخته شده است، ولی بایستی اذعان داشت گردآوری اسامی اغلب نغمات از سیستم موسیقی مقامی (آن هم در تمامی ادوار و اعصار آن در طی قرون متمادی) تا نظام موسیقی ردیف دستگاهی (آن نیز با کنکاش در مکاتب و روایات مختلف و متعدد ردیفهای سازی و آوازی) همراه با نتنگاری اغلب آن نغمات و ایجاد یکدستی هر چه بیشتر در آوانگاری مدخلها؛ تلاش و همتی ستودنی است و این اثرِ مانا، مایهی مباهات اهالی نگارش و پژوهش و جامعه موسیقی کشور است.
در پیشگفتار این کتاب آمده است: «هدف اصلیِ این فرهنگ، صرفنظر از جمعآوری و شرح و توضیح نام آهنگهای قدیم و جدید، بازیابی اختلافها در نام و مطالب گوشههای موسیقی و معرفی درستترین روایتها براساس مقایسهی ردیفهای موجود بوده است. این کتاب از این منظرِ بهخصوص، علاوه بر کاربرد عمومیاش، میتواند دستیار نوازندگانی باشد که در حال نواختن گوشههای ردیفاند. بههمین منظور، تا حد امکان و ضرورت و با توجه بهظرفیتهای چنین فرهنگی، توضیح و تفسیر فنی گوشههای موسیقی هم در دستورِ کار بوده است. بهطور کلی در اینجا، بهخصوص در مدخلهایی که مربوط به موسیقی امروز هستند، «تفسیر و تحلیل» با «تعریف و تدوین» آمیخته و همراه شده است». (پیشگفتار: ص 11)
کتاب گوشه: فرهنگ نواهای ایران؛ مشتمل بر بخشهای پیشگفتار، مقدمه، فهرست نشانههای اختصاری منابع، نمودار حروف الفبا و برابرهای آوایی آنها (جدول آوانگار)، متن کتاب (آ- ی)، فهرست مدخلهای کتاب، فهرست نام موسیقیدانان، شاعران و... و کتابنامه است.
2- تدریس
ارشد تهماسبی درخصوص تدریس نیز، ید طولایی دارد. تهماسبی در حدود چهار دهه عمر تدریسش در آموزشگاه خود و برخی مراکز آکادمیک، خیل کثیری از هنرجویان را مورد پرورش و آموزش قرار داده است. برپایی ورکشاپها و مسترکلاسهای بیشمار نیز از دیگر اقدامات پژوهشی- آموزشی ایشان بوده است.
2-1- ثوابت و سیارات
تحلیل بنیادی او از ردیف و تفکیک ملودیها از مُدها، بر تارک اهداف آموزشی و شیوه تدریس ارشد تهماسبی نشسته است. چه بسیار از فیگورها و ملودیهای سیار و غیرمُدال - حال با تشخص متریک، بالقوهمتریک و یا غیرمتریک- که هنرجویان را با صعوبت فراگیری مواجه میکند ولی تهماسبی با شگردهای معلمیاش، آن الحان را چون آبِ خوردن به هنرجویانش میآموزد.
در مکتب آموزشی ارشد تهماسبی، «ثوابت» آن دسته از نغمات و الحانی است که حایز شخصیت مُدال بوده و در دستگاهها جاری هستند و «سیارات» نغمات و الحانی است که فاقد شخصیت مُدال بوده و در مُدها جاری هستند. تبیین و تشریح و تفکیک این دو مقوله در ذهن هنرجویان، از اهمّ موارد در متدولوژی تدریس -از منظر نظری- در مکتب آموزشی تهماسبی است.
متأسفانه سیستم فعلی آموزش موسیقی ما بیشتر برپایه و وابسته به ملودی است و عدم دیدگاه و نگرش از منظر مُدالیته، همانا مانع از بروز و ظهور خلاقیت شده است که عدم این مهم، یکی از مصایب و بلایای حال حاضر موسیقی ایرانی است.
3- تصنیف
ارشد تهماسبی از منظر مصنف نیز، تصنیف آثار ماندگار بسیار و ارائه چند آلبوم را نیز برعهده داشته است:
3-1- آلبوم پنجه دشتی (با صدای محسن کرامتی)
3-2- آلبوم دلدار (با صدای محسن کرامتی)
3-3- آلبوم عشق داند (با صدای سالار عقیلی)
3-4- آلبوم سایههای سبز (با صدای سالار عقیلی)
در نوشتههای پیشین راقم این سطور نیز اشاره شده بود که همانگونهکه «محمدجواد ضرابیان» شناسنامه هنری «همایون شجریان» را تحویل او داد، «سالار عقیلی» نیز شناسنامه هنری خود را از دست "ارشد طهماسبی" تحویل گرفت. چه بسیار هنرمندانی که شاید پس از سالها به شناخت هویت هنری خویش نایل آیند ولی محمدجواد ضرابیان و ارشد تهماسبی با ساخت و تصنیف نخستین آلبومهای همایون شجریان و سالار عقیلی، سمت و سوی صدای آنان را شناختند و در جهت سوق به اعتلای آن بسیار کوشیدند و اینگونه است که پس از سالیان بسیار اذهان عمومی، همایون و سالار را با آن آثار بهیاد میآورند - و گویا حتی- بهخاطر سپردهاند! اثر ماندگار «شاه شمشادقدانِ» تهماسبی در آلبوم "عشق داند"، شهرت هر چه بیشتر سالار عقیلی را موجد و موجب ساخت.
4- جمع اضداد
موارد فوقالذکر گوشهی ناچیزی از شخصیت علمی- هنری دانشمند ارجمند ارشد تهماسبی بود و بسیاری از نقاط و زوایای شخصیتی وی حقیقتاً ناپیدا و نامعلوم است. فارغ از احاطه و اشراف بلامنازع تهماسبی به موسیقی کلاسیک ایرانی و تمامی فُرمهای معمول آن، نگاهش به مبانی اندیشهای هنرهای مردمپسند خاصه موسیقیهای عامه و عامیانه بسیار تأملبرانگیز است. جمع اضداد و نگاه و رویکرد پارادوکسیکال و تضادگرایانهی ایشان، ناخودآگاه نگارنده را بهیاد بزرگانی چون «علینقی وزیری»، «ابوالحسن صبا»، «اسماعیل مهرتاش» و.... میاندازد که بهغیر از رویکردشان در حوزه تخصصی موسیقی کلاسیک ایرانی، از ارائه آثار مردمی نیز غافل نبودند.

این نوشتار در ماهنامه گزارش موسیقی (شماره ۱۰۴ - دی و بهمن ۱۳۹۷) بهچاپ رسید.

قول و غزل در ساز و سخن...